Po upadku nie należy odruchowo podnosić się jak najszybciej. Najpierw trzeba zatrzymać się, ocenić swój stan oraz otoczenie, a następnie zdecydować, czy próba wstawania jest bezpieczna. To, jak wstać po upadku z protezą nogi, zależy od poziomu amputacji, używanej protezy, siły rąk i zachowanej nogi, równowagi oraz wcześniej przećwiczonej techniki. Przy silnym bólu, urazie głowy, krwawieniu, zawrotach głowy lub braku możliwości bezpiecznego ruchu należy pozostać na miejscu i wezwać pomoc.
Upadek z protezą kończyny dolnej zawsze wymaga ostrożności. Po upadku należy ocenić stan zdrowia przed próbą wstania, nawet jeśli samo zdarzenie wydawało się niegroźne.
Pierwsze minuty po poważnym upadku: zatrzymaj się i sprawdź swój stan
Upadek może wywołać pośpiech, złość lub wstyd, ale szybkie poderwanie się zwiększa ryzyko ponownego upadku i pogłębienia urazu. Zostań przez chwilę w pozycji, w której możesz spokojnie oddychać. Następnie sprawdź:
-
czy uderzyłeś głową;
-
czy występuje silny albo narastający ból;
-
czy możesz poruszać rękami i zachowaną nogą w zwykłym dla siebie zakresie;
-
czy widzisz krwawienie, ranę lub nienaturalne ustawienie kończyny;
-
czy masz zawroty głowy, duszność, ból w klatce piersiowej lub zaburzenia widzenia;
-
czy miejsce jest bezpieczne i nie grozi Ci ruch uliczny, schody, szkło, gorąca powierzchnia albo woda.
Jeśli masz telefon lub przycisk alarmowy, trzymaj go przy sobie podczas oceny. Jeżeli uznasz, że możesz spróbować się przemieścić, rób to powoli. Każdy ruch, który wywołuje wyraźny ból lub pogarsza samopoczucie, jest sygnałem do zatrzymania próby.
Nie próbuj wstawać samodzielnie, jeśli występują objawy alarmowe
Pozostań na podłodze i wezwij pomoc, gdy podejrzewasz poważny uraz lub nie potrafisz bezpiecznie wykonać ruchu. Pod numer 112 lub 999 należy zadzwonić zwłaszcza przy utracie przytomności, problemach z oddychaniem, bólu w klatce piersiowej, silnym krwawieniu, objawach urazu głowy, podejrzeniu złamania albo nagłych zaburzeniach mowy, widzenia lub siły kończyn.
Nie próbuj wstawać samodzielnie również wtedy, gdy:
-
ból wyraźnie narasta przy najmniejszym ruchu;
-
zachowana noga lub kikut wyglądają inaczej niż zwykle;
-
nie możesz pewnie oprzeć dłoni albo zachowanej stopy;
-
proteza jest zakleszczona, pęknięta lub ustawiona w nienaturalnej pozycji;
-
odczuwasz silne osłabienie, zawroty głowy albo obawiasz się kolejnego omdlenia;
-
znajdujesz się w miejscu, z którego nie można bezpiecznie wstać bez dodatkowej pomocy.
Jeśli oczekujesz na pomoc, postaraj się pozostać w bezpiecznej, możliwie wygodnej pozycji i nie marznąć. Gdy możesz to zrobić bez bólu, zmieniaj nieznacznie punkty podparcia, aby nie uciskać stale jednego miejsca. Nie wykonuj jednak ruchów, które mogą pogłębić podejrzewany uraz.
Wstawanie z podłogi powinno opierać się na wcześniej przećwiczonej technice
Nie ma jednej sekwencji ruchów właściwej dla każdej osoby po amputacji. Innego rozwiązania może potrzebować użytkownik protezy podudzia, innego protezy uda, a jeszcze innego osoba po obustronnej amputacji albo z ograniczoną siłą kończyn górnych. Znaczenie ma również konstrukcja kolana protezowego i możliwość bezpiecznego klęku na protezie.
Najczęściej uczy się dwóch ogólnych wariantów:
-
Wstawanie przodem do stabilnego podparcia. Osoba przechodzi przez siad boczny lub pozycję na rękach i kolanach, przemieszcza się do stabilnego fotela, zablokowanego wózka albo innego nieruchomego podparcia, ustawia zachowaną stopę płasko na podłodze i podnosi się z pomocą rąk oraz zachowanej nogi.
-
Unoszenie się etapami tyłem do siedziska. Osoba przemieszcza się w siadzie do stabilnego krzesła lub wózka, a następnie podnosi biodra na niskie, nieruchome podparcie i dopiero później na siedzisko. Ten wariant może być przydatny, gdy przejście do klęku jest niemożliwe, ale wymaga odpowiedniej siły rąk i przygotowanego otoczenia.
Są to jedynie opisy kierunku działania. Właściwe ustawienie ciała i pewne punkty podparcia są kluczowe, a użycie rąk do stabilizacji może zwiększać kontrolę nad ruchem. Dokładne ustawienie kikuta, protezy, zachowanej nogi i dłoni powinien wcześniej dobrać fizjoterapeuta. Nie należy po raz pierwszy testować takiej techniki samotnie po rzeczywistym upadku. Techniki wstawania powinny być ćwiczone w kontrolowanych warunkach z pomocą specjalisty. Bezpieczne wstawanie z podłogi jest elementem funkcjonalnej nauki chodzenia w protezie nogi.
Czy wstawać z założoną protezą, czy najpierw ją zdjąć?
Odpowiedź zależy od rodzaju protezy, jej pozycji po upadku, możliwości użytkownika i wyuczonego wariantu. U części osób proteza pomaga w przejściu do stabilnego stania. U innych bezpieczniej jest ją zdjąć, zwłaszcza gdy staw kolanowy nie działa prawidłowo, zawieszenie się poluzowało albo proteza utrudnia obrót i klęk.
Jeśli proteza wyraźnie się przekręciła, zsunęła, pękła lub wydaje nietypowe dźwięki, nie obciążaj jej tylko po to, aby wstać. Gdy możesz bezpiecznie ją zdjąć, zastosuj wcześniej nauczony wariant bez protezy. Jeśli nie możesz tego zrobić i nie masz pewnego sposobu podniesienia się, wezwij pomoc.
Po wstaniu nie ruszaj od razu. Usiądź, uspokój oddech i ponownie oceń ból, samopoczucie, skórę oraz protezę. Upadek może chwilowo zmniejszyć pewność ruchu, a elementy zawieszenia mogły się poluzować.
Stabilny mebel lub zablokowany wózek może zapewnić potrzebne podparcie
Podparcie musi wytrzymać nacisk bez przesunięcia lub przewrócenia. Odpowiedni może być ciężki fotel oparty o ścianę, stabilne łóżko, poręcz zamocowana do ściany albo wózek z zaciągniętymi hamulcami i odsuniętymi podnóżkami. Lekkie krzesło, stolik na kółkach, suszarka czy przypadkowy uchwyt nie są bezpieczną pomocą.
Jeżeli sprzęt pomocniczy po upadku znalazł się poza zasięgiem, czasem można przemieścić się do niego w siadzie. Nie rób tego, jeśli ruch powoduje ból, podłoże jest niebezpieczne albo wymaga pokonania schodów. W takiej sytuacji bezpieczniej jest zadzwonić po pomoc.
Jak druga osoba może pomóc bez gwałtownego podnoszenia?
Pomoc zaczyna się od rozmowy i oceny, a nie od chwytania za ręce. Opiekun powinien zapytać o ból, uderzenie głową, zawroty głowy i możliwość ruchu. Jeśli występują objawy alarmowe, nie należy stawiać poszkodowanego na nogi; trzeba wezwać odpowiednią pomoc.
Jeżeli próba wstawania jest uzasadniona, opiekun zabezpiecza otoczenie, przysuwa stabilne podparcie i pomaga zgodnie z techniką wcześniej przećwiczoną z fizjoterapeutą. Nie powinien ciągnąć za dłonie, ramiona, kikut ani protezę. Może to zaburzyć równowagę, spowodować uraz barku lub doprowadzić do upadku obu osób. Gdy podniesienie wymaga dźwigania albo opiekun nie zna bezpiecznej techniki, należy skorzystać z dodatkowej pomocy.
Po upadku obejrzyj kikut, skórę i liner
Pełną kontrolę najlepiej wykonać po zajęciu stabilnej pozycji siedzącej. Zdejmij protezę i liner zgodnie z normalną procedurą, a następnie obejrzyj skórę w dobrym świetle. Zwróć uwagę na:
-
świeże otarcie, pęcherz, ranę lub krwawienie;
-
nowe albo szybko narastające zaczerwienienie;
-
obrzęk, zasinienie lub zmianę kształtu kikuta;
-
punktowy, silny ból przy dotyku;
-
uszkodzenie albo zabrudzenie linera, które może drażnić skórę.
Przy zaburzeniach czucia, cukrzycy lub problemach naczyniowych brak silnego bólu nie wyklucza uszkodzenia skóry. Nowa rana, utrzymujące się zaczerwienienie, obrzęk albo ból wymagają przerwania używania protezy i konsultacji medycznej lub specjalistycznej, zależnie od problemu. Codzienną kontrolę skóry szerzej opisuje poradnik o ucisku w protezie nogi.
Kontrola protezy po upadku: czego nie przeoczyć?
Oględziny użytkownika nie zastępują przeglądu technicznego, ale pomagają wychwycić wyraźne zmiany. Sprawdź bez rozkręcania protezy:
-
czy lej, skorupa i liner nie mają nowych pęknięć, rozdarć lub ostrych krawędzi;
-
czy system zawieszenia protezy nogi zapina się i utrzymuje protezę tak jak przed upadkiem;
-
czy stopa, goleń i adaptery nie są wyraźnie przekrzywione;
-
czy staw kolanowy porusza się i stabilizuje w znany Ci sposób;
-
czy nie pojawiły się luzy, trzaski, tarcie albo inny nietypowy dźwięk;
-
czy elementy kosmetyczne nie blokują ruchu części mechanicznych.
Nie dokręcaj samodzielnie śrub, nie reguluj kolana i nie próbuj prostować elementów. Jeśli zauważysz pęknięcie, zmianę osi, luz, nietypową pracę stawu lub problem z zawieszeniem, nie kontynuuj chodzenia. Protezę powinien ocenić technik ortopeda.
Regularne serwisowanie protezy i zgłaszanie nietypowych zmian zwiększa bezpieczeństwo jej użytkowania. Po upadku zakres kontroli powinien odpowiadać sile zdarzenia oraz zauważonym objawom; gdy nie potrafisz ocenić sprzętu, skontaktuj się z pracownią.
Kiedy można ostrożnie wrócić do chodzenia?
Krótką próbę w bezpiecznym otoczeniu można rozważyć tylko wtedy, gdy nie ma objawów urazu, skóra i kikut wyglądają jak zwykle, proteza nie ma widocznych uszkodzeń, zawieszenie działa prawidłowo, a Ty czujesz się stabilnie. Najlepiej zacząć przy pewnym podparciu i obecności drugiej osoby.
Natychmiast przerwij próbę, jeżeli ból narasta, proteza zachowuje się inaczej, kikut porusza się w leju, kolano ugina się nieprzewidywalnie albo pojawiają się zawroty głowy. Brak widocznego pęknięcia nie gwarantuje, że ustawienie protezy pozostało prawidłowe. W razie wątpliwości użyj alternatywnego sposobu przemieszczania się i umów kontrolę.
Pomoc medyczna i kontrola w pracowni dotyczą innych problemów
Lekarz lub ratownik ocenia obrażenia człowieka: uraz głowy, podejrzenie złamania, ranę, krwawienie, ból w klatce piersiowej, duszność czy nagłe pogorszenie stanu. Technik ortopeda ocenia protezę: lej, zawieszenie, ustawienie i komponenty. Czasem potrzebne są oba rodzaje pomocy.
Jeżeli po upadku występuje uraz albo pogorszenie samopoczucia, pierwszeństwo ma pomoc medyczna. Gdy problem dotyczy pęknięcia, luzu, zmiany ustawienia, niedopasowania leja lub działania kolana, właściwa jest kontrola w pracowni ortopedycznej. Nie należy używać protezy do czasu oceny, jeśli jej stan budzi wątpliwości.
Wstawanie z podłogi najlepiej przećwiczyć przed pierwszym upadkiem
Kontrolowany trening zmniejsza improwizację w stresującej sytuacji. Powinien odbywać się z fizjoterapeutą, w otoczeniu zabezpieczonym przed urazem i z dobraną asekuracją. Specjalista może sprawdzić kilka wariantów: z protezą, bez protezy, przodem do podparcia i etapami do siedziska. Uwzględni przy tym poziom amputacji, możliwości kończyn górnych, choroby współistniejące oraz używany sprzęt.
Nie warto ćwiczyć pierwszej próby samemu na luźnym materacu lub śliskim dywanie. Po opanowaniu techniki można ustalić sposób bezpiecznego przypominania jej w domu oraz przygotować plan wezwania pomocy. Telefon noszony przy sobie, zegarek z funkcją alarmową albo przycisk przywoławczy mogą mieć większe znaczenie niż kolejny zestaw ćwiczeń.
Krótka profilaktyka kolejnego upadku
Po zdarzeniu warto ustalić możliwą przyczynę: przeszkoda, pośpiech, śliska nawierzchnia, źle dobrane obuwie, zmęczenie, zawroty głowy, problem z dopasowaniem albo nietypowa praca protezy. Dzięki temu można wybrać konkretną zmianę zamiast po prostu ograniczać aktywność.
Usunięcie zagrożeń w domu, takich jak luźne dywaniki i przewody, pomaga zmniejszyć ryzyko kolejnego upadku. Popraw oświetlenie, trzymaj telefon przy sobie oraz odkładaj kule lub balkonik w stałe miejsce. W przypadku problemów z kontrolą ciała pomocny może być trening równowagi po amputacji. Nawracające upadki, zawroty głowy lub wyraźne pogorszenie chodu wymagają również rozmowy z lekarzem i fizjoterapeutą, a nie tylko korekty protezy.
Kiedy skontaktować się z Ortocentrum po upadku?
Jeżeli proteza po upadku obraca się, zsuwa, wydaje nowe dźwięki, ma widoczne uszkodzenie albo staw kolanowy działa inaczej niż wcześniej, nie testuj jej dalej metodą prób i błędów. Podobnie postępuj, gdy pojawił się nowy ucisk, otarcie albo trudność w bezpiecznym wykonaniu podstawowych ruchów.
Podczas konsultacji protetycznej w Ortocentrum można ocenić lej, zawieszenie, ustawienie i komponenty protezy oraz ustalić, czy potrzebna jest korekta. Jeżeli nie wiesz, czy problem wymaga wizyty, możesz najpierw zapytać protetyka i opisać przebieg upadku oraz zauważone zmiany. W razie podejrzenia urazu nie zastępuje to jednak oceny medycznej.
Najczęstsze pytania po upadku w protezie nogi
Czy po upadku można od razu wstać?
Nie należy wstawać odruchowo. Najpierw oceń ból, możliwość ruchu, ewentualne uderzenie głową, krwawienie, zawroty głowy oraz bezpieczeństwo otoczenia. Jeśli cokolwiek budzi poważną wątpliwość, pozostań na miejscu i wezwij pomoc.
Czy trzeba zdejmować protezę przed wstawaniem?
Nie zawsze. Decyzja zależy od konstrukcji protezy, jej położenia i wcześniej nauczonej techniki. Protezę warto zdjąć, gdy jest przekręcona, poluzowana, uszkodzona lub przeszkadza w bezpiecznym ruchu — o ile można to zrobić bez ryzyka.
Jak pomóc osobie z protezą podnieść się z podłogi?
Najpierw oceń objawy i zapytaj, jakiej techniki ta osoba się uczyła. Zabezpiecz miejsce oraz stabilne podparcie. Nie ciągnij jej za ręce ani protezę. Jeśli pomoc wymaga dźwigania, osoba ma objawy urazu lub nie potrafi współpracować przy ruchu, wezwij dodatkową pomoc.
Skąd wiadomo, że proteza została uszkodzona?
Niepokojące są pęknięcia, zmiana ustawienia elementów, luzy, nowe dźwięki, problem z zawieszeniem i inne zachowanie stawu kolanowego. Część zmian może być niewidoczna, dlatego w razie wątpliwości należy przerwać chodzenie i zlecić kontrolę protezy.
Czy po lekkim upadku trzeba jechać do pracowni?
Nie każdy lekki upadek wymaga pilnej wizyty. Jeżeli jednak proteza działa inaczej, pojawił się ból lub uszkodzenie skóry, upadek był mocny albo użytkownik nie potrafi ocenić sprzętu, warto skontaktować się z pracownią i ustalić dalsze postępowanie.
Jak ćwiczyć wstawanie bez ryzyka?
Nie da się całkowicie wyeliminować ryzyka, ale można je ograniczyć. Pierwszy trening powinien odbywać się z fizjoterapeutą, z odpowiednią asekuracją i stabilnym podparciem. Dopiero po dobraniu techniki można ustalić bezpieczny sposób jej powtarzania w domu.
Co zrobić, gdy po upadku boję się ponownie chodzić?
Nie ignoruj lęku i nie zmuszaj się od razu do trudnych sytuacji. Omów przyczynę upadku, sprawdź protezę i wracaj do aktywności stopniowo w bezpiecznych warunkach. Gdy lęk utrzymuje się lub wyraźnie ogranicza codzienne funkcjonowanie, warto porozmawiać z fizjoterapeutą, lekarzem albo psychologiem.